16
مرداد 83 28
نهضت ملي ايران حركتي است براي انجام
اصلاحات در ابعاد گوناگون سياسي ، اجتماعي ،اقتصادي كه از اواخر قرن نوزدهم آغاز و
تاكنون به سير تكاملي خود ادامه داده است.نهضت ملي شدن صنعت نفت يكي از مقاطع مهم
اين روند و دكتر محمد مصدق به عنوان رهبر اين نهضت يكي از سرشناس ترين چهره هاي سياسي
قرن بيستم ايران و جهان است.
گروهي او را تا سر حد پرستش بالا برده
و گروهي ديگر به شدت با وي مخالف بوده و به او كينه مي ورزند.اين امر موجب گشته تا
هيچ كس نتواند او را ناديده بگيرد.جمعي او را نماينده برژوازي ليبرال و جماعتي او را از غرب زدگان و
عامل بيگانه براي مخالفت با دين و روحانيت مي دانند.هر عنواني كه به او داده شود
اين حقيقت در پرده ابهام نمانده كه او و نهضتي را كه رهبريش را در يك دوره بر عهده داشت مخالف استعمار ، استبداد ،
ديكتاتوري وخواهان استقلال ، آزادي
، دمكراسي و حكومت قانون بود و مي خواست صلاحاتي اجتماعي و عميق را در متن فرهنگ ايران پياده كرده و تفكر
اصلاح گري و اصلاح طلبي را در كشور نهادينه نمايد.
دولت دكتر مصدق كار خود را بر پايه
اصلاحات سياسي، اجتماعي ، اقتصادي بنا نهاد و وعده تحكيم مباني مشروطيت يعني بسط
دمكراسي به مردم داد.سياستمداري كه از جانب مادر به خاندان قاجار و از جانب پدر به
آشتياني ها انتساب داشت براي اينكه بتواند اصلاحات را در مملكت انجام دهد ابتدا از
خود آغاز نمود .خوي و منش و رسم و رسوم اشرافي گري خانوادگيش را كنار گذاشت و
سياست خود را اتكاء به مردم و مردمي زيستن قرار داد.
دولت براي انجام اصلاحات مورد نظر خود
با موانعي روبرو بود.علاوه بر محدوديت هاي مالي ، شاه و نيروهاي محافظه كار به
تشويق انگلستان و آمريكا سعي در تزلزل دولت نمودند.مجلس با اختيارات گسترده اي كه
داشت بايد در جزيي ترين برنامه ها نظر مي داد آن هم مجلسي كه اكثريتش وابسته به
دربار و طرفدار انگليس بودند.از دوازده نفر نماينده تهران كه با حمايت جبهه ملي به
مجلس آمده بودند پنج نفر آن ها (مكي-
حائري زاده- بقايي- زهري - مشاير
) از مهر 31 نغمه مخالفت با دولت را سر دادند و در بين نمايندگان شهرستان
ها كه با حمايت نهضت ملي ايران آمده بودند تفرقه افتاده بود.براي حل اين معضل دكتر
مصدق خواستار اختيارات ويژه اي از مجلس شد و پس از سي تير توانست اين اختيارات را
بگيرد.
براي اصلاحات در بنيه مالي مملكت و تقويت امور زير بنايي و عمران و آباداني در كشور
اجراي قانون ملي شدن صنعت نفت و خلع يد از شركت نفت انگليس از اساسي ترين و اصلي
ترين برنامه هاي دولت مصدق بود.بيلان كار شركت مذكور نشان مي داد كه در طول نيم
قرن بهره برداري از نفت ايران ، غارت عظيمي از منابع ملت نموده بود به طوري كه در
اين مدت 326 ميليون تن نفت استخراج شده و در مقابل 790 ميليون ليره سودي كه به
انگلستان رسيده بود تنها 105 ميليون ليره سهم مالك اصلي يعني ايران گرديده بود.از
نظر دكتر مصدق مهمتر از اين غارت مالي ، دخالت انگليس در حكومت ايران و سرنوشت ملت
بود.او مي خواست اين بناي ظلم را فرو ريزد و براي نيل به اين هدف بهره گيري از
نيروي مردم ، بهره بردن از حمايت هاي آيت ا... كاشاني و مماشات با دربار را در سر
لوحه كار خود قرار داده بود.
در راستاي پاسخگويي به مطالبات
جريانات سياسي مبني بر اصلاحات ارضي چون تا زماني كه مسئله نفت حل نشده بود اتخاذ
چنين سياستي امكان نداشت به عنوان اولين گام در اين راستا به موجب لايحه اي مصوب
مالكان موظف شدند ده درصد سهم مالكانه ازمحصول را به كشاورزان مستردوده درصد ديگر
نيز به حساب مخصوص عمران واريز نمايند تا زير نظر شوراهاي منتخب ده صرف عمران و
آبادي و بهبود وضع راه و آموزش و پرورش و خدمات اجتماعي در بخش ها و روستاها گردد
كه پس از كودتا اين قانون ملغي گرديد.
براي تامين مسكن مردم كم درآمد علاوه
بر تقسيم بندي زمين هاي دولتي در شهر و واگذاري آن به مردم. بانك ساختمان براي
عرضه مسكن ارزان قيمت به مردم تاسيس شد كه دو پروژه نسبتا گسترده در تهران يكي در
نارمك براي مردم كم درآمد و ديگري در نازي آباد براي افراد تهيدست توسط اين بانك
به انجام رسيد
در راستاي حمايت از كارمندان و
كارگران به موجب لايحه اي 96 ماده
اي سازماني به نام سازمان بيمه هاي اجتماعي جهت ايجاد بيمه هاي بيكاري ، از
كارافتادگي و حوادث بوجود آمد. جهت اصلاح قانون انتخابات لايحه اي تدوين شد اما به
علت مخالفت هاي رهبران مذهبي محافظه كاري چون آيت ا... بروجردي و آيت ا...
بهبهاني به جايي نرسيد.دكتر مصدق در
ديداري كه سازمان زنان نيروي سوم با وي داشتند ضمن حمايت از اصلاح قانون انتخابات
تلويحا اشاره نمود كه چگونه پاره اي از رهبران مذهبي مي توانند بر نقطه حساس
باورهاي سنتي مردم دست بگذارند و آنان را بر سر اين مسئله عليه دولت بسيج نمايند.
اصلاح قانون انتخابات شهرداري ها گام
موثري بود در راستاي توزيع قدرت .بخش اعظم اين قدرت كه در دست دولت قرار داشت به
مردم واگذار گرديد كه پس از كودتاي 28 مرداد اين امر دوام نيافت .تلاش دكتر مصدق
براي تصدي وزارت جنگ به منظور انجام اصلاحات در ارتش بود.سازمان افسران
ناسيوناليست در جهت حمايت از دولت دمكراتيك مصدق ، كمك به پيشبرد حكومت دمكراتيك ،
بيرون آوردن ارتش از زير فرمان شاه ، تلاش براي تصفيه ارتش از افراد فاسد و نالايق
و حفاظت از موقعيت ارتش به موجب قانون اساسي اين پيشنهاد را به مصدق داده بودند.
مصدق پس از تصدي مسئوليت وزارت جنگ بسياري از امراي ارتش را باز نشسته نمود.
هياتي به انتخاب واحدهاي ارتش مسئوليت
تصفيه ارتش را بر عهده گرفت كه در نهايت راي به تعقيب ، بركناري و بازنشستگي 1360
نفر از پرسنل نظامي داد كه مصدق سرانجام با مشاركت و تاييد كامل سه مشاور نظامي
خود كه شاه آنان را تاييد نموده بود تنها با بازنشستگي 136 نفر با حقوق كامل
موافقت كرد.
اين مساله كار را بر دولت دشوار كرد
چرا كه بسياري از افراد مشكوك در ارتش ماندند.افسران بازنشسته زير نظر زاهدي در
باشگاه افسران متشكل و آماده فعاليت شدند.بسياري از اين افراد در توطئه هاي بعدي
عليه دولت ، قتل سرتيپ افشارطوس ، حمله اوباشان به خانه مصدق در نهم اسفند و
كودتاي 28 مرداد دست داشتند.اصلاح در دستگاه قضايي به انحاء مختلف صورت گرفت .در
دستگاه قضايي كه هميشه از مباني مشروطيت به شمار مي رفت فساد و بي كفايتي غوغا مي
كرد.در ديوان عالي كشور برخي از معتبرترين و وارسته ترين قضات با سابقه به كار
مشغول شدند.كميسيوني متشكل از قضات براي رسيدگي به صلاحيت كاركنان تشكيل شد.انتصاب
قضات و نقل و انتقال آنان در اختيار كميته اي متشكل از رئيس و دو عضو منتخب ديوان
عالي كشور قرار گرفت.كليه محاكم اختصاصي از جمله اداره دادرسي ارتش منحل و كار
آنها به محاكم دادگستري سپرده شد.ديوان انتظامي قضات براي رسيدگي به شكايات مردم
از قضات بوجود آمد.
اين اقدامات نشان مي دهد كه مصدق و
دولتش تا چه انداره به حكومت دمكراتيك متعهد بودند كه تا اين حد اصلاحات را در
نظام قضايي انجام دادند.بلافاصله بعد از كودتا همه قضات ديوان عالي كشور و وزير
دادگستري بدون هيچ تشريفات قانوني از كار بركنار شدند و ورير دادگستري بهاي
گزافتري براي اصلاحاتش پرداخت .جمعي از اوباشان تحريك شده به خانه اش حمله كردند و
چنان ضرباتي بر وي وارد نمودندكه دزر بيمارستان بر اثر جراحات وارده
درگذشت.مهاجمان مجازات نشدند و يكي از سردسته اين اوباشان بعدها وزير كشور شد.
ماهيگيري در درياي شمال ملي اعلام
شد.تقاضاي شوروي مبني بر تمديد قرارداد 1306 كه مدت 25 سال امتياز شيلات شمال را
به شوروي واگذار نموده بود رد شد.اين همان قراردادي بود كه دكتر مصدق در مجلس آن
زمان با اين اقدام مخالفت نمود.
در راستاي بسط و توسعه سياسي احزاب و
مطبوعات تا آنجا آزاد بودند كه علاوه بر نقد و انتقاد از دولت انواع اتهامات و
برچسب ها را به شخص دكتر مصدق مي زدند و دولت هيچگونه تعرضي به آن ها ننمود و
دستگاه قضايي حق برخورد با آن ها را نداشت.
سمت گيري و جهت گيري دكتر مصدق در
راستاي تحقق مطالبات معطل مانده مردم و تلاش براي تسريع در روند اصلاحات بود كه
آمريكا و انگليس را بر آن داشت تا با كمك وابستگان به دربار ، اراذل و اوباش ،
ياران نيمه راه نهضت و وابستگان به بيگانه در بعضي از احزاب سياسي كودتاي ننگين 28
مرداد را براي انسداد اصلاحات ، برچيدن تفكر اصلاح طلبي و اصلاح گري و تحكيم پايه
هاي اقتدارگرايي ، استبداد داخلي و قدرت مطلقه طراحي و اجرا نمايند.
به اميد فردايي بهتر در پرتو
: