گفت وگو با مصطفى محقق داماد

<= b>گفت&n= bsp;وگو با مصطفى محقق داماد : = 570;زادى انديشه و بيا= 606; از اصول عقلانى دين است

پروين بختيارنژاد=

اعلام&= #1610;ه جهانى حقوق بشر و موضع متون مذهبى م= 581;ور و كانون اصلى اين مصاحبه است. جست وجو= 09; مقوله حقوق بشر از لابه لاى صفحات متون مقدس و كاويد= 606; ادعاهاى انسان هاى مذهبى نيز در اين مصاحبه ب= 607; بحث و گفت وگ= 08; گذاشته شده است. در اين مصاحبه با دكتر سيدمصطفى محقق داماد ح= 608;ل محورهاى ذكر شده به گفت وگو نشستيم كه با هم آن را مى خوانيم.<= /span>

اولين سئوال از شما را با اين پرسش آغاز مى كنم كه موضوع حقوق بشر از نگاه متون مذهبى ر= 575; شما چگونه مى بينيد؟
اعلاميه حقو= 02; بشر بعد از جنگ دوم جهان= 609; كه معلول آن دو جنگ بسيار خونين و خانمانسوز بود به وجود آمد. به دنبال آن اعلاميه و منشور، ميثا= 02; هاى متعددى مطرح شد، از جمله ميثاق مدنى و سياسى. مفاد اعلاميه جهانى حقوق بشر به تدريج در قوانين اساسى كشوره= 75; جاى خود را باز كرد و اينك در اغلب قوانين اساسى، مواردى از هم= 610;ن اصول به عنوا= 606; حقوق ملت وجو= 583; دارد. در مورد موضع مذهب با اصول حقوق بش= 585; بايد بگويم ك= 607; انديشمندان مذهبى، نباي= 83; نگاه بدبينانه به = 575;صول حقوق بشر داشته باشند= 48; من به عنوان كسى كه آشنا با متون مذهب= 609; و آشنا با اصول و فلسفه حقوق بشر هستم، اتفاقاًً نگاه خوشبين= 75;نه به اين اعلاميه دار= 05;. من معتقدم اي= 606; اصول و اعلام= 610;ه نتيجه به بار نشستن زحمات = 608; رنج انبياء عظام الهى در طول تاريخ اس= 578; كه بشر به اين نقطه از رشد رسيده است. همين كه بشر خود از جنگ خس&#= 1578;ه شود، از بى كرامتى ب = 7; انسان خسته ش= 608;د و دور هم بنشينند و جن= 711; را تحريم كنند، اين نتيجه رشد انسان ها و بلوغ بشرى اس= 578; كه مى خواهد ديگر مفسد فى الارض نباشد. شما مى دانيž= 3; كه در بيشتر كتب آسمانى، اين تعبير آمده كه در آغ&#= 1575;ز خلقت آدم، خداى تبارك و تعالى نگران بوده كه بشر مفسد در ارض بشود. در قرآن مجيد آمده اس= 578; وقتى كه بشر خلق شد، ملائكه نگرا= 06; بودند، اعتراض كردن= 83; كه اين موجود زمين را فاسد مى كند، خونريزى مى كند. در طو= 604; تاريخ نيز مرتباً بشر ب= 607; آدم كشى و جنايت ادامه داده است تا اينكه انبيا= 69; در مورد تربي= 578; بشر سعى و تلا&#= 1588; كردند. موفقي= 578; انبياء را اين طورى مى = ;توانيم بگوييم كه خو= 583; بشر به چنان رشدى برسد كه قيام به قسط بكند. در قرآن مجيد آمده اس= 578; كه آمدن انبياء رسل و انزال كتب، براى اين نيس= 578; كه به زور مردم را به عدالت وادار كنند، انبيا= 69; بنا نيست از زور استفاده كنند، بلكه آنها مى خواž= 7;تند كه بشر به رشدى برسد كه از ستمگرى بيزار شود. ستمگرى را زش= 578; بداند و عدال= 578; را پيشه خود بداند، ليقو= 05; الناس بالقسط، يعن= 09; مردم خودشان اقامه به قسط كنند. به نظر م&= #1609; رسد كه آغاز تفكر حقوق بشرى در اين است كه بش&#= 1585; خود از ستمگر= 609; خسته شده و مى خواهد در سايه عدالت زندگى كند. من منكر اين نيستم كه اين موضوع نيز اهرمى شد به دست قدرت مداران= ; عالم كه مى خواهنž= 3; از همين نيز سوءاستفاده = 03;نند. اما نبايد منكر شد كه اين اصول، اصول ارزشمن= 83;ى است و به حرمت انسانى توجه كرده و بشر را متوجه خود كرده است و نبايد انديشمندان مذهبى اين طور تصوž= 5; كنند كه اين قبيل موضوعا= 78; در مقابل دين هستند، بلكه بايد به اين سو برويم و بدانيم كه نويسندگان اين موضوعات افراد مذهبى بودند و همان آموزه هاى اديان را به ا&#= 1610;ن صورت تنظيم كرده اند. چو= 06; ما معتقديم ك= 607; دين امرى فطر= 609; و مطابق با عقل سليم است. آموزه هاى اسلامى نيز چيزى جز روش هاى عقلانى نيست = 608; مى توان گفت كه اصول حقوق بشر در راستا= 609; تعليمات انبياء است.
•جناب محقق داماد، ما پس از انقلاب كه يك حكومت مذهبى را تجربه كرديم= 48; ميان ادعاها= 09; انديشمندان مذهبى و اعما= 604; برخى فاصله زيادى است و ا&#= 1586; طرفى اعمال مدعيان مذهب با آن اجماعى كه در سراسر جهان نسبت به موضوع حقوق بشر وجود دار= 583; نيز فاصله زيادى ديده مى شود؟ در اين رابطه چه نظرى داريد؟
اگر از من بپرسند كه چه اصلى را اگر رعايت كنيم، همه چيز حل مى شود؟ من م= 09; گويم كه اصل آزادى انديش= 07; و آزادى بيان انديشه است. من عقيده دار= 605; كه اين اصل از اصول عقلانى دينى است. اين مطلبى است كه با برهان مى توانم ثابت بكنم و اسلام به هيچ وجه در روش تحميل نكرده كه چگونه فكر كنيد و چه چيزى را انتخاب كنيد. بلكه تنها اصرار نبى خاتم، بž= 5; اصل فكر كردن است و انتخاب از طريق فكر است. تخطئه انتخاب، از طريق تقليد كوركورانه گذشتگان است= 48; انتخاب از طريق فرهنگ هاى غلط و بجا مانده از سنت هاى پيشين نابخردانه ك= 07; قرآن از آن اين گونه تع= 6;ير كرده است به اقلال و عصر چون مردمى كه روياروى پيامبر قرار گرفته بودند= 48; كسانى بودند = 603;ه با تقليد از گذشتگان مى خواستند زندگى كنند، آنها مى گفتند «انا وجدنا آبائنا على ا= 605;ه» ما در راه پدرانمان حركت مى كني = 5;. در قرآن مجيد آمده است: آيا شما راه آنها را ادامه خوا= 607;يد داد هر چند كه آنها چيزى ندانند. بنابراين از روش تبليغ پيامبر اسلا= 05; مى توانيم اين گونه برداشت كنيم كه به هيچ وج= 07; پيامبر تحمي= 04; نمى كرد كه بشر چگونه فك= 585; كند، چه راهى را انتخاب كند، بلكه اصرار بر اصل انديشه داشت. انتخاب از طريق انديشه بدون آنكه تحميل كند كه چه راهى را بشر انتخاب كند. در قرآن از صفت هاى فرعون، آمده است كه فرعون به مردم مى گفت: طورى كه من فكر مى كنم، شما بايد فكر كني= 583; و اين را از نشانه هاى طغيانگرى مى داند. پيغمبر اسلا= 05; مى گويد: شما فكر كنيد و پيروى از فرهنگ باطل ر= 575; شما فكر كردن تلقى نكنيد. پ&#= 1610;روى از آبا و اجداد را فكر تلقى نكنيد. براساس فكر و انديشه بشرى شما زندگى كنيد. مطلب دوم اين است كه اگر كسى فكر كند و به آن چيزى كه فكر مى كند ه= 05; عمل كند و هم فكر خود را بيان كند و از اين طريق بسيارى از مشكلات بشرى حل خواهد شد. مشكلى كه ما در رابطه با صلاح دينى با آن روبه رو هستيم، دو مطلب است: اول آنكه مسائلى را كه با اصلاح دينى روبه رو هستيم دو مطل= 576; است، يكى اينكه بسيار= 09; از تفكرات دي= 606;ى خود را با انديشه ورزى و خردورزى دينى قرار نمى دهيم. بسيارى از جاها فكر مى = 03;نيم كه فكر كرده ايم، گاه خيال مى كنيم كه ف= 03;ر كرده ايم. در حالى كه آنچه كه ما به آن رسيده ايم فكر نبوده، انديشه نبوده، بلكه در اثر بمبار= 575;ن تبليغاتى، فكرى بر ما تحميل شده است. من معتقدم كه اي= 606; خيانت به كرامت بشرى ا= 587;ت كه جورى بر او فشار وارد كنيم كه به يك راه واحد بينديشد، تنها به يك مسير برود، اين همان تعب= 610;رى است كه در قرآن به آن استضعاف گفت= 07; شده. در قرآن مستضعف به كسانى گفته شده كه طورى تحت بمباران تبليغاتى قرار گرفته اند، كه فكر سليم براى آنها باقى نماند و تحت آسيب فكر= 609; قرار مى گيرند. اي= 06; از موانعى اس= 578; كه نمى گذارž= 3; جامعه ما عقلانى زندگ= 09; كند. ديگر آنك&#= 1607; آنچه كه از فكر سليم ما سر مى زند، ح= 02; گفتن آن را داشته باشيم. من نمى گويم نتيجه فكر كردن ما هميش= 607; اين است كه به فكر سليم مى رسيم ولى = 75;گر با تجربه هاى مختلفى كه تاريخ نشان مى دهد كسى آزاد بينديش= 83; و تحت فشار نباشد از نظر فكر كردن با چند اشتباه و خطا راه صحيح را پيدا خواه= 583; كرد. من معتقدم كه حق بر خطا بودن را نيز بايد به آن توجه داشته باشيم.
•من با طرح يك مثال مى خواهم قدرى با شما مخالفت كنم و آن اينكه در اخبار اين هفته داريم ك= 607; يك دختر مريوانى از برادر ۱۵ ساله خود حامله شد= 607; و قاضى حكم سنگسار او را داده است. قوانين عام حقوق بشر در جهان مى گويž= 3; اين دختر هنوز در دوران كودكى بسر مى برد و قوانين جزاي= 09; كشور ما مى گويد اين دختر بالغ شد= 607; است. البته من نمى دانم كه شخص خود شما سن بلوغ را چه سنى مى دانيد؟ اگر سن ۹ سالگى را سن بلوغ مى دانيد، البت= 07; در بعضى مناط= 602; اين امكان وجود دارد كه در سن ۹ سالگى دختر به بلوغ جنسى برسد ول= 609; آيا بلوغ جنس= 609; نشانگر بلوغ ذهنى نيز است= 567; همه انسان ه= 5; و جوامع داراى حق آزمون و خطا هستند و اين حق را داريم كه قوانين خود ر= 575; طبق آزمون و خطا بنويسيم. ولى از طرفى ن&#= 1610;ز مى توانيم اين طور فكر كنيم كه دانش بشرى، دانش عام است و همه انسان ها اي = 6; حق را دارند كه از دستاوردهاى دانش بشرى و پيشرفت آن استفاده كنن= 83;. حال آيا مى توانيم دž= 5; عصر تحول ارت= 576;اطات بگوييم تا خو= 583; به موضوعى پى نبريم حق استفاده از قوانين پيشرفته جهانى را ندا= 585;يم و آيا مردم از اين تاخر فرهنگى لطمه نمى بينند؟
راجع به مثال= 609; كه شما زديد من معتقدم كه اين مسائل را بايد به صورت كلى تر به آن پرداخت. به نظ&#= 1585; من اجراى اين گونه مجازات ها شرايطى دارد كه در زمان ما آن شرايط وجو= 583; ندارد. اولين شرط مجازات سنگسار و اجراى حدود ا= 604;هى به نظر بسيار= 609; از فقهاى بزر= 711; كه من هم با آن&= #1607;ا هم عقيده ام جامعه قدسى است كه زمان و شرايط ما مانند آن جامعه نيست. حكم سنگسار د= 585; زمانى است كه جامعه تحت مديريت شخص معصوم زندگى كند و مجرى آن هم چهره الهى دارد به اين معنا كه اطمينان بر عدم خطاى آن مدير دارد و ع&#= 1583;م ارتكاب به گناه در وجود او هويدا باشد. يعنى زمانى است كه جامعه رنگ قدسى و رنگ الهى دارد. در زمانى كه جامعه رنگ الهى دارد، مرتكبين اين&nbs= p;گونه خطاها و گناه ها، خوž= 3; درخواست مى = 3;ردند كه حد الهى اجراى شود تا از عذاب اخرو= 609; رهايى يابند. حال كه در زمان ما هيچ گونه از آن شرايط وجو= 583; ندارد اولاً جامعه قدسى نيست، مديرا= 06; كشور مديران معصوم نيستند، قاض= 09; صادركننده راى شخصى مثل من در خطر ارتكاب گناه = 608; تقصير است، خطر گول خورد= 606; از شيطان در او وجود دارد= 563; قاضى پرونده نيز كه فردى است مانند من= 548; هيچ كداممان بر نفس خود اطمينان ندا= 85;يم، چگونه مى توانيم به جا= 609; معصوم بنشينيم و مج= 585;ى حدود الهى باشيم. شما حتماً در جريان هستيد كه يك قاضى محكمه اين كشور چندى پي= 588; با تبر زن خود را كشت در حالى كه همين قاضى آيا مى تواند بر كرسى اجراى حدود الهى به نام خداوند ي= 603; مقصرى را سنگسار كند؟ بسيارى از محققين بزرگ مانند محقق حلى و نيز علماى بزرگ قرن حاضر مانند حضرت آيت الله خوانسارى كه چند سالى از فوت ايشان نمى گذرد، اين بزرگواران ا= 80;ازه نمى دادند ك = 7; اين حدود به غير از زمان معصوم اجرا شود.
به عقيده بند= 607; جمهورى اسلامى براى اينكه از اين سلسله جرايم جلوگيرى كند = 576;ايد مطابق زمان براى اين گون= 607; مجازات ها، = 5;جرمين را تعزير كند و آنچه را كه حكومت مصلحت = 605;ى داند مطابق زمان حكم دهد. اگر اين پيشنهاد = 605;ن عملى شود، ديگر اين گونه مشكلات به وجود نخواهد آمد و مجازات هايى را در نظر بگيرد و ببين= 583; كسى كه اين خطا را انجام داده در چه شر&#= 1575;يطى بوده و تربيت او چگونه بود= 607; است؟ و در زما&#= 1606; پيامبر هم به ندرت چنين حدودى جارى شد. با در نظر گرفتن شرايط جامعه ما، بخواهيم حدو= 83; الهى را جارى كنيم= 548; روزانه صدها انسان بايد ب= 607; قتل برسند و اين خلاف منط= 602; عقلانى اسلامى است. اين نظرات من از ديد يك پژوهشگر است. در جامعه ما علماى بزرگى وجود دارند ك= 607; بايد شرايط روز را در نظر بگيرند كه در نظر نيز مى گ= 10;رند.
•اگر چنين ديدگاهى مانند نظرات شما و امثال ش&#= 1605;ا را بخواهيم قانونمند كنيم چه كار بايد انجام داد. چنانكه در هفته هاى پيش دخترى در نكا اعدام شد كه اول مطرح شد ۲۲ سال داشته، سپس مشخص شد كه ±= 7;۶ سال&= #1607; بوده، حال براى چنين مشكلاتى چه بايد كرد؟
ما بايد در برخورد با اين جور مسائل، تنها از برخورد قضايى استفاده نكنيم. چند روز پيش يكى ا&#= 1586; بزرگان اصرا= 85; بر تاكيد برخوردهاى قضايى به هنگام جرم داشت، در حال= 609; كه در هر جامعه اى مج= 5;زات آخرين دوا است. از قديم گفته اند «آخر دواه الكيد» ما هم بايد اقداما= 78; پيشگيرانه داشته باشيم = 607;م برخورد قضاي= 09;. در قانون اقدامات پيشگيرانه، پيشگيرى از وقوع جرم تعريف شده است. منظور از پيشگيرى وقو= 93; جرم، اقداما= 78; تعليمى و ترب= 610;تى است و حتى من معتقدم اقدامات پيشگيرى از وقوع جرم يك مفهوم عام است. بهتر است بگوييم پيشگ= 10;رى از وقوع گناه= 548; يعنى هر عمل زشت. در آغاز مواجهه با مجرم مسئله اصلاح مطرح است، بايد او= 604; از ديدگاه روانشناسى و جامعه شناسى به علل اين مسائل پى برد. چطور است كه آمار اين مسا= 574;ل بالا مى رودš= 8; ما اگر صرفاً بخواهيم از طريق مجازات اين مسائل را حل كنيم، خودمان را يك كشور عقب افتاده اى ك = 7; همه جوامع پيشرفته با م= 575; مخالف هستند معرفى خواهي= 05; كرد و بايد ديد كه چرا جامعه ما از لحاظ اخلاقى تنزل مى كند. متاسفانه به بزرگان ما آمارى از ظواهر داده مى شود و آنه= 75; خيال مى كننž= 3; كه جامعه به طرف اصلاح اخلاقى مى رود در حالى كه مسئل= 607; رعايت شعائر اسلامى، آمارى شده، دليلى شده براى اثبات دينى بودن مردم، در حال= 609; كه مردم ايرا= 606; مسلمان هستن= 83; و از نظر سنتى معتقد به رعا= 610;ت شعائر هستند. ولى انجام شعائر مذهبى دليلى بر رشد اخلاقى نيست. همه مردم مسلمان هستن= 83;. ما ساليانه آمار بالايى زائر خانه خد= 575; و ديگر اماكن مذهبى داريم.
ولى آيا انجا= 605; مناسك و شعائ= 585; دينى دليلى ب= 585; رشد اخلاقى مى شود، به نظر بنده خير. چند روز پيش به ديدن دوست= 609; كه به حج عمره مشرف شده بود رفتم و از او پرسيدم چه خبر، مى گفت: مردم را مى د= 10;دم كه در جوار خانه خدا، مناجات مى كردند، گريه و زارى مى كردند ول = 9; همين افراد ب= 607; هنگام غذا گر= 601;تن، رعايت يكديگ= 85; را نمى كردنž= 3;. يا به هنگام ز&#= 1610;ارت غار حرا اگر فردى دير از غار بيرون مى آمد به او = 608; گذشتگان او فحش مى دادنž= 3;! اين مثال چه چيزى را مى رساند، اين را مى رساند كه مردم ايران تحت تاثير تعليمات مذهبى هستند ولى نمى دانند رعايت شعائر بايد رابطه مستقيم با تربيت درونى = 608; رشد ذهنى و روانى آنها د= 575;شته باشد. بايد در كمال صراحت بگويم كه اخلاق در جامعه رو به تنزل است. ايثار و فداكارى كه م= 585;دم در اول انقلا= 576; داشتند، رو ب= 607; كاهش و تنزل است. امانت دارى رو به افول است. ديندارى به معناى انجام شعائر رو به عروج است ولى ديند= 575;رى به معناى معنوى رو به افول است و چاره اين مشك= 604; فقط مجازات نيست.
و راه حل بهتر، آموزش = 608; پرورش از هنگام دبستا= 06; است. من هيچ گاه نديدم كه آما= 585; افول معنويت = 583;ر دانش آموزان مطرح شود. حق انسانى يك جامعه اين اس= 578; كه از تعليم و تربيت مناسب برخوردار شو= 83;.
•جناب محقق داماد، آخري= 06; سئوال من از جنابعالى اي= 06; است كه در مقوله حقوق بشر ما مرتبا= 611; در دو حوزه با موانعى برخورد مى كنيم ۱- حوز&#= 1607; حقوق زنان ۲_ حقو&#= 1602; كودكان. سئوا= 604; مشخص من در اين بخش از مصاحبه اين است كه آيا قرار دادن حق طلاق براى زنان، قرار دادن حق رئيس جمهورى براى زنان، دادن حضانت كودكان به زنان آيا با مبانى اسلام در تضاد است. آيا مجازات پدرى كه فرزن= 583; خود را به قتل مى رساند با مبانى اسلام در تضاد است يا خير؟
در مورد اين دو مسئله، نظ= 585; شخصى من اين است كه نه رياست جمهور= 09; زنان و نه حق طلاق زنان مغاير با مبانى اسلام= 09; نيست. نه از قانون اساسى جمهورى اسلامى ايرا= 06; نيز چنين استفاده نمى شود. منظور از واژ= 607; رجال در قانو= 606; اساسى، جنسي= 78; نيست. اما من جواب مسئله ر= 575; به طور كلى عرض مى كنم. اگر در مورد مسائل دينى، هم آزادى فكر و آزادى بيان فكر وجود داش= 578; مشكل به راحت= 609; حل مى شد. امكان دارد ش= 605;ا الان از من سئوال كنيد مگر الان آزادى نيست، مى گويم خير ما آزاد نيستيم، منظور آزادى = 587;ياسى نيست. ما بيشتر گرفتا= 85; قيد و بندهاى اجتماعى و فرهنگى هستي= 05;. بنده بايد همين جا اقرار بكنم ك= 607; ما محقق آزاد از قيد و بندهاى فرهن= 11;ى و اجتماعى بسيار كم داريم.
در فقه تا قرن هشتم فتوا اي= 606; بود كه اگر يك قطعه نجسى در چاه آب بيفتد= 548; آب چاه نجس مى شود، علا = 5;ه حلى تصميم گرفت روى اين مسئله فكر كند، نگاه كر= 583; ديد در منزل خودش چاه آب دارد، او مى = 82;واست بفهمد كه آيا آب با ملاقات شى اى نجس، ن= 80;س مى شود يا نه. اول دستور دا= 583; كه چاه خانه اش را كور كردند تا شايد علاقه ب= 607; چاه منزل شخص= 609; در او علاقه اى ايجاد كند كه او نتواند درست تصميم بگيرد. اين مثال بيانگر نكته حكيمانه اى = 5;ست. نگرانى ها و دغدغه هاى اجتماعى، از اينكه يكى بگويد بد گفت= 609; يا خوب گفتى، از اينكه فتو= 575; مثبت است يا منفى، از اينكه از او ت&#= 1602;ليد مى كنند، مقلدين از او برگردند، عد= 07; زيادى مقلد ا= 608; بشوند، از او انتقاد بكنند؛ اگر ا= 586; همه اينها آزاد باشد مى تواند فرž= 3; درست فكر كند و افكارش را بيان كند. امروز متفكر مى خواهد يك جا قدم بگذارد، هرا= 87; اين را دارد ك&#= 1607; زير پايش لق باشد خانه در رودخانه مى سازد يك متفكر. بيان يك فكر مصادف با چه عكس العملى ž= 2;واهد بود. اگر جامعه به متفكرين اين اجازه را بده= 583; كه آزاد فكر كنند، اصلاح دينى نيز اتفاق مى افتد. من اين جمله اى كه در قرآن است، سرلوحه تفكر خودم قرار داده ا = 5; «لااكراه فى دين قد تبين رشد» انسان مى تواند با فرقان الهى ب= 607; سعادت برسد. در حال حاضر من بر اين اعت&#= 1602;ادم كه يك هزارم قدم هايى را كه علامه حلى در قرن هشتم انجام داده د= 585; عصر حاضر ما برنمى داريم= ;.
تحول عميقى ك= 607; علامه حلى و شيخ طوسى در فقه ايجاد كردند، امرو= 86; ما نياز به آن&#= 1711;ونه متفكران اسلامى داري= 05;. در قرن پنجم شيخ طوسى فرياد زد ما مگر مقلد هستيم، ما خو= 583; مجتهديم و بايد براساس فكر سليم، بناى فقه شيع= 607; را بنيان بنهيم، لذا كتاب مبسوط ر= 575; نوشت. در مقدم&#= 1607; كتاب مبسوط نيز نوشت: «هولاء مقلد= 07;» آنها همه مقل= 583; هستند. اجتها= 583; يعنى بر منهج &#= 1589;حيح فكر كردن و حوادث، رويدادها و رخدادها را براساس اصول شيعه پاسخ دادن.
علامه حلى هم همين كار را كرد و اين دو بزرگوار كه تحول جدى در فقه شيعه ايجاد كردند= 48; ±= 8; ويژگى بزرگ داشتند: يكى آزادانديشى = 08; ديگرى آگاهى كامل به نظام هاى حقوقى زمان خود. شيخ طوسى به همه نظام هاى فكرى زما= 606; خودش آگاه بود. علامه حلى در كتاب تذكره الفقها، به همه نظام ها = 9; فقهى آگاهى داشته، امرو= 86; فقيهانى كه مى خواهند ب = 7; منابع فقهى سرى بكشند بايد آگاه به سيستم ها و ن= 92;ام هاى حقوقى زمان، به قراردادها، به روابط اقتصادى، به نظام هاى شركت، به همي= 606; موضوع حقوق بشر به فروعا= 578; و تفريعاتى ك= 607; دانشمندان حقوق بشر طرح كرده اند آگاه باشند و با آگاهى كام= 604; اظهارنظر كنند و اگر چنين شود هيچ&nb= sp;گونه مشكلى براى نظام ما پيش نخواهد آمد.

<= o:p>