آزادي و هويت فردي

قسمت ششم

فلسفه عصر روشنگري محصول اعتماد انسان به امكان خودپردازي (توسعه خويش) است . اما اين نگرش به فرد انساني ، آزادي و هويت فردي ،نگاه فلسفي به رابطه فرد و كل با مشكلاتي كه نظام اقتصادي سرمايه داري با آن روبرو شد . و نيز با جريان محافظه كارانه اي كه در واكنش به تندرويهاي انقلاب فرانسه بوجود آمد و با پيدايش جنبش رمانتيسم در قرن نوزدهم به سستي گرائيد و بار ديگر هويت فرد انساني ، در پس نظامات فكري كلي گرا ( كانت ، هگل ، اسپنسر spencer ، ماركس و .... ) و هويت هاي طبقاتي ، نژادي و نگرشهاي راسيوناليستي قرار گرفت .

در چارچوب دستگاههاي فلسفي بزرگي چون فلسفه كانت و هگل( كل گرايي) يكبار و براي هميشه به عنوان حقيقتي معتبر در نظر گرفته شد و فرد و آزادي فردي در پس كل گرايي تاريخي هگل يا كل گرايي عقلاني كانت ، عقب نشست ، هگل معتقد بود « هر فرد انساني فقط وقتي مشخص مي شود كه ادعاي خود را بر فرديت ترك كند و راضي باشد به اينكه او را بعنوان جزءيا عنصري از كل اجتماعي كه به آن متعلق است ، تلقي كنند .شخص آزاد از نظـر هگـل كسـي است كـه خـود را بـا وظايف و مسئوليت هاي مربوط به دولت بعنوان عالي ترين نظام اجتماعي تطبيق دهد . هگل اولين گام در خودشناسي را تشخيص عضويت خود در يك جامعه متحول از لحاظ تاريخي مي داند . ⁴⁴

به اين ترتيب مي توان ادعا كرد كه هگل شديداً ضد ليبراليسم است و به نوعي رگه هاي توتاليتاريسم و ناسيوناليسم را در فلسفه سياسي او مي توان جستجو كرد . از نظر هگل آزادي سهمي است كه دولت به فرد مي دهد و نه آنچه كه فرد طلب مي كند .

به همان ميزان كه هگل هويت فردي را فداي كل گرايي تاريخي و يا نظامات سياسي ( دولت ) مي كند ، انديشمند ديگر قرن نوزدهم ، ارنست رنان فرانسوي نيز هويت فرد انساني را در پس انديشه مليت قرار مي دهد وي بر اين نظر بود « كه ملت يك روح ، يك اصل معنوي است و داراي آگاهي اي است نزديك به همه پرسي هر روزه اي از مردم » ⁴⁵

در سال 1864 اتحاديه بين المللي كارگران ( بين الملل اول ) كه خواستار وحدت بين المللي طبقه كارگر بود برپا شد . نطق افتتاحيه ماركس با فراخوان « كارگران جهان متحد شويد » پايان مي يافت .⁴⁶به نظر ماركس انسان درجمع معنا مي يابد . ماركس معتقد بود كه انديشه هويت فردي انسان تصنعي و محصول ايدئولوژي بورژوازي است . ادموندبرك انديشمند ديگري بود كه در كتاب خود « تأملاتي در باب انقلاب فرانسه » به مقابله با فلسفه روشنگري پرداخت و با طرح ديدگاهي بدبينانه در مورد انسان اعتماد فلسفه عصر روشنگري به عنصر عقلانيت در انسان وقابليتش براي پبشرفت و ترقي مداوم را مردود دانست . و از سنت ها و ميراث گذشته دفاع نمود.. برگ رسوم و سنن گذشته را سرمايه انباشته شده جوامع ، ملت ها و اعصار مي دانست و از آن در برابر عقل فردي دفاع مي كرد .

بالاخره اينكه هيتلر در « نبرد من » نوشت ، دولت بايد حفظ و غناي نژاد را بالاترين وظيفه خود بداند ..... ⁴⁷به اين ترتيب اين بار با تأكيد شديدي كه بر نژاد مي شد ، هويت فردي در پس هويت نژادي قرار گرفت . فاشيسم در مفهو كلي آن ، پيش از آنكه به صورت يك پديده اجتماعي و سياسي و در نهايت ، بحران نظام بين المللي ، در نيمة اول قرم بيستم ظاهر شود . در انديشه رومانتيك قرن نوزدهم زمينه سازي مي شد .جنبش رومانتيك را تا حد زيادي ، مي توان در برابر جنبش روشنگري قرار داد . دو نكته هست كه در نبرد جنبش رومانتيك و جنبش روشن انديشي اهميت حياتي دارد . اول علاقه تازه اي است به تاريخ ، دوم تصوير و ارزيابي تازه اي است از افسانه »⁴⁸

رومانتيك ها عصر روشن گري را يك عصر كاملاً غيرتاريخي شمردند ، از سوي ديگر اكنون برخلاف عصر روشنگري كه انسان يك موجود عقلاني تلقي مي شد برجنبه هاي غيرعقلاني غريزي ، احساس طبع بشري تأكيد گرديد . بخشي از زمينه هاي افسانه بزرگ نيمه اول قرن بيستم ( كه به صورت پديده فاشيسم ظاهر شد ) را بايد در ايده قهرمان پرستي ، انديشه نژاد پرستي ، ناسيوناليسم افراطي ، و نگـرش هـاي كلـي گـرا در آراء كسـانـي چـون ، كـارلايـل Carlyle فيخته ( Fichte ) ، هگل ، نيچه (Nietzsche ) ، اشپينگلر (Spengler ) و ...... جستجو كرد .

به اعتقاد آنرا با برلين : به همان اندازه كه كمونيسم را مي توان وارث ناخلف انترناسيوناليسم ليبرال ناميد، فاشيسم را مي توانيم مرحله ورشكستگي ناسيوناليسم عرفاني كه در آثار فيخته ، هگل ، اشپينگلر منعكس شده ، تلقي كرد . با اين همه به نظر او تحولات قرن بيستم را نمي توان ادامه طبيعي و تكامل يافته حركت هاي قرن نوزدهم بشما آورد. ⁴⁹

به هر صورت اين اخطار ارنست كاسيرر را هم بايد مورد توجه قرار دهيم كه خيزش ناگهاني افسانه هاي سياسي در قرن بيستم ( در قالب اسطوره . نژاد ، مليت ، دولت ....... ) نشان داد : « عفريت هاي افسانه اي يك سره ، نابود نشدند بلكه آن ها را در ساختن جهان نوين بكار بردند و آنها هنوز در جهان هستند. اما همين كه اين قدرت ها سستي گرفتند هيولا بار ديگر پديدار مي شود . آنگاه انديشه افسانه اي باز بر مي خيزد و سراسر زندگي فرهنگي و اجتماعي انسان را فرا مي گيرد . ⁵⁰

آزادي ، با همة ابهامي كه با خود به همراه دارد يكي از مهمترين مسايل انديشه سياسي است . اگر محور مباحث انديشه سياسي ، قدرت و نحوة اعمال آن باشد ؛ يك پاي آن اقتدار دولت و پاي ديگرش آزادي فرد خواهد بود . از اين نظر گاه هدف انديشه سياسي را مي توان تلاش براي دست يابي و يا حركت به سـوي نگـرش ديالكتيكي در جهت تلفيق انگيزه هاي تفرد جويانه از يك سو و ضرورتهاي كلي نگر و جمع گرايانه از سوي ديگر ، تلقي نمود .

تأكيد بر يك طرف اين معادله و ناديده گرفتن طرف ديگر در نهايت مي تواند به افراط آثار شيستي و يا تفريط فاشيستي منتهي شود . هر چند در عالم واقع پديده آنارشيسم و يا فاشيسم بندرت در نظامات سياسي مشاهده مي شود اما از سوي ديگر كمتر نظام سياسيي هم موفق به ايجاد تعادلي مطلوب ميان آزادي فرد و اقتدار دولت شده است .