پس از کودتای 28 مرداد

قسمت پنجاه و دوم

کابينه بختيار

21 بهمن

خبر درگيری ديشب همافران با گارد، نيروهای حکومت نظامی و هوانيروز در سراسر ايران منتشر شد و این نشانه بوجود آمدن شکاف در ارتش بود. صبح اين روز بختيار برای بررسی و پيگيری دو لايحه خود به مجلس سنا می رود و در آنجا می گويد: به هر قيمت ايستادگی می کنم... مدارای ما نشانه ضعف نيست ..پيروز کسی است که حتی نيم ساعت بيشتر مقاومت کند.

درگيری ديشب در نيروی هوائی 61 کشته و 200 زخمی بر جای گذاشته و خاموش شدنی نبود. جوانان دانشگاه تهران به سنگربندی می پردازند يکی دوتانک را در اختيار می گيرند. مردم با ديدن اين وضع دلگرم می شوند. جوانان در گروه های چهار پنج نفری در خيابان های مختلف مستقر می شوند. چاپ دوم و سوم روزنامه ها به فروش می رسد. در پاسخ استفتای تعدادی از ارتشيان مبنی بر سوگند آنان به قرآن در دفاع ار رژيم سلطنتی امام خمينی آن را باطل اعلام می دارد و عدم پای بندی به آن را واجب.

صبح راديو خبری پخش می کند که کمونيست ها از مهندس بازرگان خواسته اند تا سهم آنان را در حکومت مشخص بکند. در پی انتشار اين خبر سازمان چريکهای فدائی خلق و حزب کمونيست اين خبر را تکذيب می نمايند.

صبح تعداد بيست الی سی نفر از کارشناسان نظامی آمريکائی از نيروی هوائی خارج می شوند و سوليوان ترتيب خروج آنها را از ايران می دهد.

در درگيری های شب گذشته جوالکس موریس خبرنگار برجسته آمريکائی از روزنامه لس آنجلس تايمز کشته می شود. گابريل دوگان خبرنگار عکاس فرانسوی به علت اصابت گلوله به کتفش در بيمارستان بستری می شود.

ساعت ده صبح خبری مبنی بر گشوده شدن در اسلحه خانه های نيروی هوائی به روی مردم منتشر می گردد. گارد عقب نشينی می نمايد و مردم مسلسل ها را در بين خود تقسيم می نمايند.

گروههای چريکی جلوتر از مردم سهم خود را می برند و مردم با کوکتل مولوتف هائی که درست کرده اند در خيابان ها به جان ارتشيان می افتند. ناگهان خبری منتشر می شود که آيت الله خمينی فرمان جهاد داده است و هرکس ورقه سربازی دارد خود را به واحدهای انقلابی برای مسلح شدن معرفی نمايد.

ساعتی بعد چندين وانت در شهر به راه می افتند که در بالای آن ها روحانيون جوان به مردم خبر می دهند که امام هنوز فرمان جهاد نداده است. تماس بختيار با فرماندهان نظامی منجر به صدور اعلاميه چهل فرمانداری نظامی می شود که ساعت منع عبور و مرور را ساعت 5/4 بعدازظهر اعلام می دارد و از مردم می خواهد که از اين ساعت تا ساعت 5 صبح از خانه های خود بيرون نيايند.

شورای انقلاب بلافاصله تشکيل جلسه می دهد و همزمان با آن خسرو داد ،بدره ای، بيگلری،جعفريان و ناجی طراحان کودتا تشکيل جلسه می دهند و تصميم می گيرند شبانه طرح را به اجرا درآورند. آنان با فرماندهان شهرستان ها تماس می گيرند و منتظر ساعت 30/16 دقيقه بعداز ظهر هستند و راديو پياپی اعلاميه فرمانداری نظامی را پخش می نمايد.

ناگهان موجی از مدرسه علوی برمی خيزد و هزاران دست نوشته در بين مردم منتشر می شود وبلندگوها در خيابان ها اعلام می دارند که امام از مردم خواسته است تا در خيابان ها بمانند و مانع از آن شوند که توطئه شکل بگيرد. کم نيستند که اين اقدام به عنوان خطری برای مردم تلقی می کنند از جمله آيت الله طالقانی طی تماس طولانی با رهبر انقلاب مذاکراتی انجام می دهد. موج گسترده مردم خيابان ها را در بر می گيرد و هزاران حلقه لاستيک در خيابان ها به آتش کشيده می شودتا مانع از حرکت تانک ها شوند. جوانان سوار بر موتور سيکلت ها در حالی که مسلسل ها بر دوش دارند در مقابل نظاميان می گذرند. نظاميان به مردم حمله می برند اما مردم نه تنها عقب نشينی نمی کنند بلکه به پادگان عشرت آباد حمله می برند.

در حالی که فرماندهان نظامی با هم درگير می شوند و هرکدام ديگری را مقصر می دانند و همه بختيار را. مردم در خيابانها فرياد می زنند که: نمی خوابيم، بيدار می مانيم، 28 مرداد تکرار شدنی نيست. بختيار گمان نمی برد که اين روز پايان حکومتش باشد دستور آزاد شدن دو ميليارد تومان پول برای پرداخت به مقاطعه کاران صبح امروز داده بود.

در پایان اين روز کيانوری در بوداپست در مصاحبه ای با بی بی سی اعلام می دارد که توده ای ها از انقلاب اسلامی حمايت می کنند. تلکس های سفارتخانه ها در کار است و از همه شلوغ تر درسفارت خانه آمريکا سوليوان سخت مشغول مخابره گزارش گفتگوهای خود با قره باغی،بختياروعباس امیر انتظام نماینده دولت موقت بود.

نیمه شب درحالی که یگان های ارتش در محاصره مردم هستندنیروی دریایی نیز به نیروی هوایی می پیوندد و دیگر جز بخشی از نیروی زمینی برای کودتا چیان نمانده است .آخرین گزارش سولیوان این است که دیگر کاری برای بختیار نمی توان انجام داد باید با انقلابیون همصدا شد و گرنه همه چیز ازدست می رود .

22بهمن

شورای امنیت آمریکا با بررسی حوادث شب پیش به این نتیجه رسید که تنها راه حل این است که ارتش از حمایت بختیار دست بردارد و به حمایت از دولت موقت بپردازد . خلاصه ای از این تصمیم گیری را به تهران مخابره می نمایند .سولیوان لحظاتی پیش از رفتن قره باغی به شورای امنیت که اجتماع سران نظامی بود موضوع را به اطلاع او می رساند . بدون این تصمیم هم شورای مذکور راهی جز تسلیم شدن در مقابل مردم نداشت غیر از سه چهار تن سران نظامی که تا محل جلسه با لباس شخصی آمده بودند ترس خود را به بیان های گوناگون ابراز داشتند .آن سه چهارتن که در اقلیت بودند ترجیح دادند که قره باغی با صدور بیانیه ا ی بی طرفی ارتش را اعلام نماید تا مردم اطراف پادگان ها را خالی نمایند .طرح کودتای شب پیش با شکست مواحه شده بود و به دستور بدره ای برای جلوگیری از وخیم تر شدن اوضاع واحدها به پادگان ها فرا خوانده شده بودند .

سرانجام جلسه در ساعت ده صبح به پایان رسید و این اعلامیه که به امضاء همه رسیده بود برای رادیو ارسال گردید . ارتش ایران وظیفه دفاع از تمامیت ارضی و استقلال ایران عزیز را داشته و تا کنون در آشوب های داخلی سعی نموده است با پشتیبانی ازدولت های قانونی این وظیفه را به نحواحسن انجام دهد. باتوجه به تحولات اخیرکشور شورای عالی ارتش ساعت 20/10 امروز22 بهمن 1357 تشکیل و به اتفاق آراء تصمیم گرفته شد برای جلوگیری از هرج و مرج و خون ریزی بیشتر بی طرفی خودرا در مناقشات سیاسی اخیر اعلام و به یگان های نظامی اعلام شده تا به پادگان ها مراجعه نمایند. ارتش ایزان همواره پشتیبان ملت شریف، نجیب و و طن پرست ایزان بوده و خواهد بودو از خواسته های ملت شریف با تمام توان پشتیبانی می نماید .

اعلامیه ارتش و قتی پخش شد که پادگان عشرت آبادپس از ساعتها زدو خورد به تصرف مردم در آمده ،کاخ گلستان ،مراکز رادیو ، ژاندارمری کل و دیگر مراکز نظامی در تصرف مردم بودند .کارکنان رادیو تلویزیون محل کار خود را ترک کردند . مسعود فیاض گوینده رادیو پیامی را که از سوی آیت ا...طالقانی رسیده بود خواند و رفت .دراين پيام از کارکنان اعتصابی راديو تلويزيون خواسته شده بود تا به سر کار خود برگردند.

در آمريکا آندرويانگ نماینده کارتر در سازمان ملل با شهريار روحانی داماد دکتر یزدی که از مدت ها پيش اداره دفتری به نام مرکز خبری و اطلاعاتی انقلاب اسلامی بر عهده داشت تماس گرفت و پس از ملاقات با نماينده 29 ساله ايران در گفتگوئی با خبرنگاران اعلام نمود که: حکومت اسلامی آينده ايران موازين حقوق بشر را رعايت خواهند نمود.

سرانجام جيمی کارتر پذيرفته بود بر اساس طرح برژنسکی ماشين کودتا را براه اندازد اما ديگر دير شده بود و زمانی اين دستور را به سفارت آمريکا در تهران صادر نمود تا مستشاران نظامی آمريکائی آن را اجرا نمايند که سوليوان و رئيس مستشاری آمريکا زير فشارهای مردم برای گرفتن سفارت به جای امنی رفته بودند و در آنجا در جستجوی مهندس بازرگان و اعضاء شورای انقلاب بودند تا برای نجات آنها اقدامی انجام دهند.

در نخست وزيری هم اوضاع بهتر از اين نبود گارد محافظ به بختيار پس از بازگشت از سنا توصيه نمودند که آنجا را ترک نمايد. او پيام ارتش را از راديو شنيده بود و به دنبال قره باغی بود تا علت اين اقدام و تکليف بعدی را جويا شود.ارتشبد قره باغی پيدا نشد تماس او با مهندس بازرگان نيز بی نتيجه بود و امير انتظام از جانب دولت موقت به او توصيه نمود تا استعفا دهد.

در سر ميز ناهار به بختيار خبر دادند که نظاميان محافظ نخست وزير اطراف اين مکان را خاکی کرده اند و با دو سه نفر نمی شود در مقابل مردم مسلح که کاخ های سلطنتی را تسخير و در حال حرکت به سوی نخست وزيری هستند قرارگرفت. لحظاتی بعد بختيار نيز از در پشتی نخست وزيری گريخت. مانده بود ستاد کودتا که در لويزان جلسه داشتند و سپهبد مهدی رحيمی فرماندار نظامی در عمارت شهربانی. راديو پس از لحظاتی سکوت اعلام نمود: اين صدای انقلاب ملت ايران است. بدين سان عمر دولت 37 روزه بختيار و 37 ساله شاه و 2500 ساله شاهنشاهی در ايران به پايان رسيد.

خاتمه تاریخ معاصر ایران