تاريخ معاصر ايران

نهــضت نوانديشي دينــي

نقش احيا گرانه واصلاح طلبانه سيد جمال الدين اسد آبادي

يكي ازويژگيهاي بارز سيد جمال الدين اسد آبادي توجه اوبه احيا گري واصلاح طلبي ازنظر فكري ، فرهنگي ، ديني درممالك اسلامي ودربين مسلمانان مي باشد .همان طوري كه درقسمت پيشين اشاره شد آقاي يوسفي اشكوري آنرا به ده قسمت تقسيم مي نمايد كه به اختصار به آنها اشاره مي گردد0

1- تقدم تنويرعقول وتطهير نفوس ، برتغييرات اجتماعي

رهبران سياسي مسلمانان براين باور بودند كه عامل عقب ماندگي مسلمانان استعمار است ولذا تمام تلاش خودرا براي نفي آن به كار بردند 0 اما سيد جمال ضمن اعتقاد به مبارزه بااستعمار براين باور بود كه تادو اتفاق دردرون مسلمانان رخ ندهد هرگونه مبارزه سياسي – اجتماعي موثر واقع نخواهد شد 1- بيداري فكري وآگاهي 2- تعالي اخلاقي ، انساني ومعنوي كه در بيانات سيد از آن ها به تنويرعقول وتطهيرنفوس ياد مي كند 0 سيد جمال الدين علاوه براين كه به دمكراسي ، حاكميت قانون وحاكميت سياسي برخاسته ازنظر وخواسته مردم اهميت مي داد اما اعتقاد داشته كه بسياري ازناتوانيهاي مسلمين برخاسته ازانحاط اخلاقي آنان است او به ايجاد تحول وتغيير درعقول ونفوس مسلمين بهاي فراوان مي داد 0

2- نگاه به درون ، احياي خويشتن

سيد جمال الدين اعتقاد داشت كه مسلمانان بايد تغييري اساسي دردرون بوجود بياورند واين امر مقدم برتغييرات سياسي ، اجتماعي و بيروني است 0 قبل ازاخذ علوم وفنون وتمدن ازبيگانگان مسلمانان بايد تحولي دروني درخود بوجود آورند 0 اين موضوع همان است كه اقبال لاهوري ازآن به (( خودي )) تعبير نمود ودكتر شريعتي بـــه عنوان (( بازگشت به خويشتن )) ازآن ياد مي نمايد وامروز نيز به آن سياست (نگاه به درون ) گفته مي شود 0 معتقدان به اين اصل براين باوراند كه مسلمانان بايد اول (( خــودي )) و (( هويت )) تاريخي خودرابازيابند وپس از آن بادنياي غرب مواجه شد واز فنون وعلوم ودست آوردهاي جديد آنها استفاده نمايند0 وي بارها به اين آيه شريفه براي اثبات ديدگاه نگاه به درون استفاده مي نمود كه : ( ان الله لايغير مايقوم حتي يغير واما به انفسهم ) دركتاب مقالات جماليه مقاله اي دارد تحت عنوان (( چرا اسلام ضعيف شد )) به شمارتعدادي از علل ضعف اسلام ومسلمين اشاره مي كند ودرپايان درپاسخ به اين سئوال كه سبب راازكجا پيداكنيم به اين آيه اشاره مي كند0

3- تفكيك بين دونوع اسلام وخرافه زدايي ازدين

سيد جمال الدين مجد وعظمت مسلمين وبازيابي گذشته درخـــشان آنها رادر گرو پاي بندي به اسلام وپيراستن اين دين ازخرافات وتفكيك بين دونوع اسلام مي دانست ودرارتباط بااسلام اين پرسش رامطرح مي كند كه پاي بندي به كدام اسلام واين گام مهمي بود كه سيد جمال الدين درتاريخ جنبش اسلامي برداشت يعني قايل شدن به وجود دونوع اسلام وتفكيك آنها از هم اسلام واقعي واسلام تاريخي وي بهترين دوران اسلام راهمان دوران رسول خدا 0 ص . مي داند ومعتقد است كه ازپنج طريق فساد دراسلام رخنه كردكه عبارتند از :

1-    ازراه عقيده جبري وبرداشت اشتباه ازقضاوقدر

2-   ازراه مسايلي كه وارد اسلام كردند ومسلمانان رافرقه فرقه نمودند

3-  ازطريق انديشه هايي كه توسط سوفسطائيان وارد اسلام شد0

4-  ازطريق دروغ پردازيهاي محدثين كه موجب ضعف اراده وهمت گرديد 0

5-  ازطريق ضعف آموزش وتربيت وكوتاهي درامر ارشاد

4- احياي ابعاد فراموش شده دين

سيد جمال الدين معتقد بود همان گونه كه بسياري ازخرافات وارد اسلام شده وجزء ابعاد اسلام قرارگرفته وبايد آنها را زدود ابعاد متعد دي ازدين نيز فراموش شده وبايد آنها رااحيا نمود . اين يكي از اقدامات مهم احياگري سيد دردين بود وي ابعاد فراموش شده اسلام را متعددي دانست ازجمله مي توان به مواردچون : شناخت قرآن ( متدولوژي قرآن ) خود قرآن ، عدالت اجتماعي اسلام ، بعد سياسي واجتماعي اسلام اشاره نموده 0 سيد اولين كسي است كه شعار بازگشت به قرآن رامطرح نمود0