قيامهاي پس از مشروطيت

قسمت هشتم

قيام شيخ محمد خياباني

شيخ محمد خياباني قيام خود را در سال 1298 هجري شمسي را در تبريز آغاز نمود .اكثريت مردم از اين اقدام او حمايت نمودند .او بدون مسلح بودن تمامي مؤسسات وسازمانهاي دولتي را به تصرف خود در آورد وحدود شش ماه اداره امور شهر راتوسط كميته اي ملي به رهبري خود در دست داشت.شيخ محمد خياباني بازرگان زاده اي بود كه تحصيلات ديني داشت وپس از اتمام تحصيلات خود در سلك روحانيون در آمد .او به نمايندگي مردم تبريز روانه مجلس دوم شده ودر مجلس جزء فراكسيون دمكراتها بود و در مبارزه عليه استبداد صغير شركت داشت .از مبارزين عليه سياست انگليس و روس وعثماني در جنگ جهاني اول بود. در سال 1296كه تركان عثماني آذربايجان را اشغال كردند خياباني را دستگير وبه خارج تبعيد نمودند. او از مبارزين عليه قرارداد 1919بود وپس از سقوط وثوق الدوله كه حاج مخبرالسلطنه هدايت به سمت والي آذربايجان منصوب شده بود به قزاقخانه رفت ودر حمايت آنان قيام خياباني را در هم كوبيد.طرفداران خياباني نام آذربايجان را آزادي ستان نهادند .افراد طرفدار خياباني قنسولگري آلمان را محاصره وقنسول آن كشور را به قتل رساندند.خياباني به كمك مجاهديني كه با او همكاري داشتند در صدد قطع رابطه با دولت مركزي بود .او در پيامي به دولت مركزي در هنگام تعين مخير السلطنه اعلام داشت كه شما پول براي ما بفرستيد ،نيازي به فرستادن والي نمي باشد.

چگونگي قتل خياباني را به طرق مختلف نقل نموده اند بعضي مي گويند او به دست قزاقها در حال مقاومت به قتل رسيد وبعضي مي گويند او براي اينكه به دست قزاقها اسير نشود خود را كشته است .

مورخين نهضت او را بدون وابستگي به بيگانگان مي دانند. همراهان خياباني را هفتصد نفر مسلح ذكر كرده اند كه اسلحه هاي خود را از خلع سلاح قواي دولتي بدست آوردند.

پس از قتل خياباني طرفداران او كه خود را مخالف استبداد مي ناميدند به رهبري يك افسر ژاندارم به نام لاهوتي براي بار ديگر قيام نمودند لاهوتي فرماندهي ژاندارم ها را بر عهده داشت وخواهان بر كناري رضا خان از فرماندهي كل فوا بود.اين قيام دو سال پس از كودتاي 1299به وقوع پيوست .رضا خان تصميم گرفت شخصاً اين قيام را سركوب كند وچنين نيز عمل نمود. لاهوتي وتعدادي از همدستانش به روسيه گريخته وتقاضاي پناهندگي كردند.محاكمه سران اين نهضت در دادگاه نظامي به رياست سرتيپ نصيرديوان همان سرلشكر زاهدي مجري كودتاي 28مرداد انجام گرفت وبسياري از دمكراتها محاكمه واعدام يازندان شدند.