پس از شهريور 1320

قسمت هفتم

در قسمت ششم گفته شد که شش دولت پس از سقوط قوام تا سال 1330 روي کار آمدند . اکنون به طور مختصر به آن ها اشاره مي شود .

دولت حکيمي.6 دي 1326 تا25خرداد 1327

باخروج قوام ازصحنه اجرايي مملکت ونيز خروج نيروهاي شوروي ازايران ، زمينه براي فعاليت سياسي تاحدودي درايران ايجاد شد0 انگلستان به دنبال آن بود تانفوذ خودرا هرچه بيشتر گسترش بخشيده ومحمدرضا شاه نيز به دنبال آن بود تا باحمايت انگليس به ديكتارتوري چون رضاخان درايران مبدل شود ازسوي ديگر آزاديخواهان نيز كه درراس آنها دكتر محمد مصدق بود دراين فضا به دنبال احياء كامل قانون اساسي وبرقراري آزادي ودموكراسي دركشوربودند 0 براي انتخاب نخست وزير بين دكترمصدق وحكيم الملك رقابت بود كه سرانجام باحمايت دربار دولت حكيمي تشكيل شد . سهيلي كه ازمهره هاي معروف انگليس بود به عنوان وزير مشاور به كارگرفته شد وآرام آرام نفوذ انگليس رو به گسترش نمود0 ازسوي ديگر به اشاره دربار حكيمي به دنبال انتقام گرفتن ازقوام بود وبراي اوپرونده سازي مي كردند چه شاه دردوران صدارت قوام به شدت تحقير شده بود وهمچنين شاه ازبه قدرت رسيدن مجدد قوام باحمايت انگليس وآمريكا بيمناك بود . دراين شرايط حزب توده هم كه داراي سازمان نظامي وسيعي بود بارئيس ستاد ارتش رزم آراارتباط گرمي برقراركرده وبه دنبال گسترش نفوذ خودبود ودربار هم آماده مي شد تاحزب توده راسركوب كندآنگونه كه قبلاٌ اشاره شد، محمدرضا شاه درصددآن بود تاباجلب رضايت اربابان انگليسي به رضا شاه تبديل شود 0 لذا لايحه تشكيل مجلس سنا آماده شده واوبه انگليس سفر كرد0 اين مهمترين سفر خارجي شاه تا آن هنگام بود0

دولت هژير. 27 خرداد تا 25 آبان 1327

درآستانه سفرشاه به انگليس هژيد به نخست وزيري رسيد . دردوران دولت حكيمي ايران تلاش كر تا شايد انگليس حاضرشودبخشي ازحقوق ملت ايران درنفت رابدست آورد اما نتوانست هژير هم دراين راه تلاش كرد تا شايد براي رفع مشكلات كشور ازشركت نفت چيزي به دست آورد اما نتوانست ( گس ) ازانگليستان به ايران آمد اما بدون آنكه امتيازي به ايران دهد بازگشت ودرهمان شرايط انگليسهابراي تغيير برخي اصول قانون اساسي وقدرت گرفتن بيشتر شاه به او روي خوش نشان دادند 0 دراين دوران آيت ا...كاشاني هم ازتبعيد بازگشته بود به همراه مصدق به دنبال آزادي مردم بود . با بالاگرفتن جنجالها هژيرناگهان كنار رفت وساعد بجاي اونشست .

دولت ساعد 17 آذر 1327 ، 2 فروردين 1329

ساعد وظيفه داشت تا ازيك سو مهمترين خواست انگليس وچالش جامعه يعني امتياز نفت رابه نفع انگليس به پايان رساند وبانك شاهنشاهي انگليس رافعال كند وازسوي ديگر باتاسيس مجلس موسسان ( براي تجديدنظر درقانون اساسي وافزايش اختيارات شاه ) وبرگزاري انتخابات دوره شانزدهم قدرت دربار راتثبيت كند0 اين اقدامات كه به معناي شكست كامل آزاديخواهان وتوده ايها بوده جز با سركوب قاطع امكان نداشت 0 لذا بهانه اي لازم بود تا دربار قاطعانه مخالفان رادرهم بكوبد0 روز 15 بهمن 1327 سالگرد افتتاح دانشگاه تهران بود وشاه به آنجا رفته بودودرآنجا ناصر فخرآرايي از فاصله اي نزديك5 تير به سوي شاه شليك كرد وتنها به دليل حركت بي موقع شاه يكي ازآنها كمي لب او راخراش داد0 ضارب تسليم شد اما به سرعت كشته شد وبهترين بهانه به دست دربار افتاد 0 حزب توده غير قانوني اعلام گرد يد ورهبران آن دستگير شدند0 آيت الله كاشاني شبانه دستگير شد وبه زندان افتاد ومدتي بعدهم به تبعيد رفت 0 حكومت نظامي اعلام شد و روزنامه ها بسته شدند وگس به ايران آمد وتوانست تابااستفاده ازفضاي موجود درباره غارت نفت ايران با دربار به توافق برسد وقراردادگس –گلشائيان براي غارت نفت ايران به مجلس فرستاده شد0 اما تصويب آن باهمت اندكي ازياران مصدق كه بافرمان او با مانورهاي زيركانه وقت مجلس رامي گرفتند مدتي به تاخير افتاد ودولت آماده شد تا باتشكيل مجلس شانزدهم ازافراد مطيع خود كار رايكسره كند اما اين هم ازديد تزيبين مصدق كه به عنوان رهبرآزاديخواهان قلمداد مي شد مخفي نبود ولذا اوبا تحصن يارانش در دربار خواهان آزادي انتخابات شد0 اين تحصن بعدها سنگ بناي جبهه ملي ايران راگذاشته ومنشأ تحولات چشمگيري درتاريخ ايران شد گرچه باترورهژير وزيردربارتوسط فدائيان اسلام تاحدي برمحدوديتهاافزودشد اما عملاٌ مصدق باقاطعيت به پيش مي رفت ازسوي ديگرشاه درهمان دوران به آمريكا سفركرد ودرصد د جلب حمايت آنان نيز برآمد درهمان شرايط كه ترو من رئيس جمهوري آمريكا به علت بي كفايتي دربار ايران وفساد اطرافيان شاه ، نگران نفوذ كمونيسم درايران بود، رزم آرا رئيس ستاد ارتش كه خيالهاي بزرگي درسرداشت مرتب به سفارت آمريكا وعده مي داد كه درصورت به قدرت رسيدن اصلاحات مناسبي دركشور انجام خواهد داد وبافساد مبارزه خواهد كرد0

شاه پس از بازگشت ازآمركيا ناچاربه انتخابات آزاد درتهران تن در داد وكمي به فكر اصلاحات دركشور افتاد ومتعاقب آن دولت ساعدكنار رفت 0

دولت منصورالملك 14 فروردين 1329 تا تير 1329

باتشكيل دولت منصور انتخابات تهران آزادانه برگزارشد ومصدق به عنوان نماينده اول تهران به مجلس راه يافت همچنين درتهران 7 نفر ديگر نيز ازياران مصدق به مجلس ره يافتند وآيت الله كاشاني هم به عنوان نفر پنجم وارد مجلس شد 0 ازليست دربار تنها 3 نفر به مجلس ره يافته وازحزب توده هم هيچ كس وارد مجلس نشد0 به اين ترتيب وباورود مصدق كه سر سختانه تاآن هنگام ازحقوق نفتي ايران دربرابر انگليس دفاع كرده بود ازيك سو و فساد دربار واوضاع نابسامان اقتصادي كشور وازسوي ديگر به ترتيب انگليس وآمريكا رابه جمع بندي مشتركي رساند به شدت براي شاه غير منتظره بود 0 آنان قاطعانه ازشاه خواستند تا رزم آرا رئيس ستاد ارتش ، رئيس دولت شود . اين اقدام درخاطر همگان روزهاي به قدرت رسيدن رضاخان وخلع احمدشاه زنده مي نمود . شاه به سفر انگليس گفت ( هر كس جز رزم آرا اما او پاسخ داد نه هيچ كس جز رزم آرا ) . سرانجام شاه ناچار تسليم شد 0 به اين ترتيب رزم آرا علاوه بر رياست ارتش وشهرباني رئيس دولت هم شد وحمايت قدرتهاي بزرگ وحتي شوروي راهم به دليل آزادي كمي كه به حزب توده داد پشت سرداشت ودربرابر رزم آرا تنها جبهه ملي قرارداشت 0

دولت رزم آرا 6 تير 1329 تا اسفند 1329

با به قدرت رسيدن رزم آرا همگان دريافته بودند كه امكان بروز يك ديكتاتوري جديد وجود دارد وازسوي ديگر به احتمال فراوان امتياز نفت هم درانحصار انگليس خواهد بود0لذا جنگ مليون به رهبري مصدق ، رزم آرا شد ت گرفت سرانجام چون كاربه بن بست كشيده شده بود جبهه ملي به پيشنهاد دكتر فاطمي ، طرح ملي شدن نفت را به مجلس برد وانگليسيها رابه شدت حيرت زده كرد0 رزم آراهرچه تلاش كرد نتوانست مصدق ويارانش را باخود همراه سازد0

به اين ترتيب حمايت انگليس از رزم آرا به شدت افزايش يافت تابه اين وسيله جلو مصدق را بگيرند اما به واقع كاري ازپيش نمي رفت 0 بازنده كامل اين جريان شاه بود كه دربازي قدرتهاي بزرگ ناشيانه شكست خورد بوده او به دنبال آن بود تارزم آرا راكنارگذارد 0لذا ازمصدق خواست تابه عنوان تنها قدرت مقابل رزمآرا نخست وزير شود اما مصدق به دليل شرايط موجود نپذيرفت و شاه اطمينان داشت كه رزمآرا پا درجاي پاي رضاخان خواهد گذاشت وحال آنكه ازشرافت مصدق كاملاٌ مطمئن بود 0لذا طرح ديگري آماده اجراشد ودرشرايط كه قدائيان اسلامي هم به دنبال ترور رزم آرا بودند باهماهنگي گارد ومحافظ رزم آراوعناصر نفوذي شاه درهمان هنگامي كه خليل طهماسبي ازفدائيان اسلام درمسجد به سمت رزم آرا شليک کرد يكي ديگر از گروهيانان دربار به نام الله وردي باگلوله اي مقز رزم آرا را متلاشي كرد0 البته باتوجه به نفوذ وقدرت اطلاعات ارتش وشهرباني دربين فدائيان اسلام يقيناٌ آنان به تنهايي هرگز توان سوء قصد به رزم آرا رانداشتند اما باحمايت قاطع شاه كه هنوز هم نفوذ چشمگيري درنيروهاي مسلح داشت به اسم خليل طهماسبي رزم آرا ترور شد وطهماسبي بدون هيچ گونه واكنش محافظان پس ازاتمام كار به سخنراني پرداخته وبعد از مدتي دستگير شد0گلوله اي كه مقر رزم آرا رامتلاشي كردهم اكنون درموزه جنايات شهرباني نگهداري شده ومشخص است كه متعلق به اسلحه كلت مي باشد ونه متعلق به اسلحه خفيف 0

دولت علا ء 29 اسفند 1329 تا 12 ارديبهشت 1330

باتروررزم آرا ظاهراٌ هيچ قدرتي ديگر قادر به مقابله بامليون نبود وبا پشتكار شديد مصدق ملي شدن نفت در29 اسفند 1329 به تصويب قطعي رسيد وبه زمان پس از تعطيلات موكول نشد 0 همانگونه كه انتظار مي رفت دربحبوحه جدال نفت علا ء قادر نبود كاري ازپيش ببرد و بامليون توان درافتادن نداشت ازچهل روزنخست وزيري علاء 15روز آن تعطيلات بود وسرانجام همانگونه كه انتظارمي رفت جنگ نفت به دست روشن كننده آتش ، يعني دكترمصدق شعله ورشد 0 ديگر هيچ قدرتي درجامعه توان مقابله با ميلون رانداشت وشاه هم كه اطمينان داشت مصدق درصدد خلع اوبرنخواهد آمد درآن شرايط حاضر به مقابله با جبهه ملي نبود ازسوي ديگر آمريكاهم كه مصدق راسداستواري دربرابر خطر كمونيسم مي دانست نظر نامساعدي به مصدق نداشت وبه اين ترتيب دوران بسيار استثنايي وكم نظيري درتاريخ ايران باتشكيل دولت مصدق آغاز شد0