تاريخ معاصر ايران

قسمت ششم

قتل گريبايدوف

يكي از حوادث مهم دورة قاچارقتل گريبايدوف وهمراهانش توسط مردم تهران بود0 درقبال عهدنامه خفت بارتركمن چاي مردم ايران عكس العمل شديدي نشان دادند كه نمونه بارزآن رادرحادثه شفارتخانه روس درايران مي توان ديد0

براساس عهدنامه تركمن چاي هريك ازدولت هاي روس وايران مي بايد سفرايي تام الاختيار رادر كشورهاي يكديگر داشته باشند 0 در اجراي اين بند از قرارداد دولت روس گريبايدوف راكه ازمنسوبان باسكويچ حاكم قفقاز بود درسال 1228 هجري به ايران فرستاد 0 گريبايدوف نويسنده اي جوان وبي اطلاع ازسياست بود0 يكي از مأموريت هاي اوبرگرداندن اسيران وافراد ارمني وگرجي بود كه درايران بودند 0 وي دراين راه خشونت به خرج داده وبه تحريك تعدادي ازارامنه وگرجي ها به تفتيش خانه هاي مردم پرداخت 0دراين تفتيش وي قصد داشت كه دونفر از زنان تازه مسلمان رابه بهانه اينكه تابع دولت روس هستند ازخانه شوهرانشان به روسيه برگرداند 0 اين تصميم موجب شدتا ميرزا مسيح مجتهد كه ازمجتهدين ذي نفوذ بود فتواي نجات زنان راداد ومبارزه دراين راه راجهاد قلمداد نمود0 مردم پس از شنيدن اين فتوابه سوي سفارت روس حركت وآنرامحاصره نمودند0درا ين محاصره سه تن از مردم باتيراندازي محافظين سفارت گشته شدند اين امر موجب خشمگين شدن مردم وحمله به سفارت شد كه درنتيجه اين حمله سفارتخانه ويران ، گريبايدوف و همراهانش كه بين سي وهفت تا هشتاد نفر ذكر نموده اند به قتل رسيدند0

يك نفر ازافراد سفارتخانه جان سالم به در برد وبه روسيه گريخت ، درگزارشي كه اين فرد به امپراتور روسيه مي دهد دولت ايران رادراين ماجرابي تقصير مي داند 0 فتحعلي شاه خسرو ميرزا پسرعباس ميرزا رابه اتفاق محمدخان اميرنظام وميرزا تقي خان فراهاني به پطرگراد پايتخت روسيه جهت عذرخواهي اعزام نمود0 امپراتور روسيه به گرمي خسروميرزا راپذيرفت ، ضمن قبول عذرخواهي دولت ايران نيمي ازغرامتي كه بايد ايران براساس قرارداد تركمن چاي به دولت روسيه پرداخت مي نمود بخشيد0

دولت ايران ميرزا مسيح مجتهد رابه اتبات عاليات تبعيد نمود وبدين ترتيب غائله خاتمه يافت 0 اين حادثه بيانگر خشم ملتي بود كه سران آن به علت بي لياقتي سلطه دولتي خارجي راپذيرفته وقراردادي ننگين راامضاء نموده بودند كه موجب سرافكند گي ايران گرديد وبدين گونه اعتراض خودراعليه حاكمان وقت ابراز داشتند0

آنچه كه دربوجود آمدن اين واقعه مؤثر بود علاوه برخشم وناراحتي مردم ازامضاء قراداد تركمن چاي ، عدم آشنايي گريبايدوف بااوضاع سياسي ايران واستفاده اززور وخشونت درارتباط بابرگرداندن اتباع ارمني وگرجي به روسيهو تفسير غلط از عهد نانه تركمن چاي ، مؤثر بودن تحركات آغا يعقوب برسفير روس 0 وي فردي تفليسي بود كه به اسارت ايرانيان درآمده بود وظاهراً مسلمان شده بود ازموقعيت استفاده نمود وتحت الحمايه سفارت روس قرارگرفت ، وبالاخره حكم ميرزا مسيح مجتهد تهراني مبني برجهاد تلقي نمودن مقابله باتصميمات واقدامات سفارت روسيه 0